Əlisa Nicat: “Azərbaycanda hələ də heç kim bədii ədəbiyyatın nə olduğun bilmir”

Əlisa Nicat: “Azərbaycanda hələ də heç kim bədii ədəbiyyatın nə olduğun bilmir” ...Sovet dövründə görürdüm ki, hansı elmlər yayılmayıb, inkişaf etməyib, ya saxtalaşdırılıb, məndə məhz onlara qarşı meyl oyanırdı. O da ondan irəli gəlirdi ki, uşaqlıqdan yalan nədir, bilmirdim, düzlüyün tərəfində idim. Hətta belə bir fakt deyim. Atam soruşanda ki, evdə un, düyü və sair var? Anam deyirdi, “yox”, gedirdilər bir kisə düyü alırdılar. Mən də bilirdim ki, yarım kisə düyümüz var. Anam deyəndə ki, düyü yoxdur, atama işarə ilə bildirirdim ki, var. Anam bir az gözlərini ağardırdı, atam da çıxırdı görürdü ki, 50 kilo düyü var. Hər yerdə həqiqəti gözləyirdim, düz danışırdım. ...Sovet məktəblərində, sonralar  elm aləmində, tarixdə, mədəniyyətdə, baxırdım hara təqib olunur, bilirdim ki, orada həqiqət var. Məsələn Nitşe. Ona Avstriya yazıçısı deyirlər, əslində yəhudi olub. Avstriya-Macarıstan imperiyasında doğulub, Praqada yaşayıb, amma alman dilində yazıb. Necə oldu ki, məndə Nitşeyə maraq oyandı. Mən görürdüm ki, Sovet mətbuatında bunu sevmirlər. Onun əsərini axtarırdım, neçəyə olsa alırdım. Ona görə də, məndə Azərbaycan tarixinə də, dünya tarixinə, dünya fəlsəfəsinə də həvəs var idi. O vaxtlar fəlsəfə o qədər də təbliğ olunmurdu. Platonun bir-iki cildini buraxmışdılar. Aristotel də baxmayaraq ki, Sovet ideologiyasına yaxın idi, materialist idi, amma o da çox az çap olunmuşdu. Qalanları isə yerli-dibli çap olunmurdu. Mən də onları oxumaq istəyirdim. İşim-gücüm kitabxanaları gəzmək idi. Məsələn, qədim türk xalqları olan hunlar haqqında mənbəni ancaq çinlilər yazıb. Özü də Çin dilində, bizim eradan əvvəl 2-ci əsrdə. Sın Masyan Çinin böyük tarixçisidir, tarixi qeydləri var. Mən bilirdim ki, həmin mənbədə hunlar haqqında çox geniş yazılıb. Amma çap olunmurdu. Axırda bir dəfə kitabın tərcüməsini tapıb oxudum, baxdım ki, hunlara aid hissələri verməyiblər. Sonra çox pərt oldum və o cildlərin 2-3-nü aldım. Amma gördüm, orada da istədiyim məlumat yoxdur. Sonra oxudum ki, Tasvina adında bir qadın qədim Çin dilini və o mənbələri bilir. O, bütün Çin mənbələrində hunlar haqqında məlumatı yığıb, kitab hazırlayıb. Və kitab o boyda Sovet İttifaqı üçün cəmi 1000 ədəd çap olunub. Dedim, bu, Bakıya gəlməyəcək, ürəyim gedəcək, davam gətirə bilməyəcəyəm. Bütün mağazaları gəzdim, tapşırdım. Axırda o kitabdan bir dənəsi Bakıya gəldi və o hal-hazırda da məndədir. Kitab 60-70 səhifəlikdir. Amma müəllif hər cümləyə geniş şərh yazıb. ...Beləcə, çox nadir kitabları yığırdım. Son 300 ildə Rus dilində tarixə, fəlsəfəyə, sosiologiyaya, ədəbiyyata aid nə çap edilibsə, demək olar, hamısını ələk-vələk eləmişəm. Hansı çox gözəl və nadir idi, onları saxlayırdım. Şopenhauerin kitabını əldə etməmişdən əvvəl surətini almışdım. Həmin surətə 150 manat pul, yəni bir aylıq maaşımı vermişdim. Görürdüm Yusif Səmədoğlu rəhmətlik də maraqlanır. Surətləri ona bağışlayırdım, o da “Ulduz” jurnalında hekayələrimi çap edirdi. Qobino fransız mütəfəkkiridir, 19-cu əsrdə yaşayıb, həm də diplomatdır. İranda Fransa səfirliyində işləyib. Azərbaycan haqqında yazıb, türkmənlər haqqında yazıb. Onun çox maraqlı Asiya novellaları var. 1861-ci ildə Parisdə çıxıb. 4-5 hekayədir. Biri, “Şamaxı rəqqasəsi” adlanır. Rusların Azərbaycanı işğalından bəhs edir. Digəri rusların Türkmənistanı necə çətinliklə işğal etməsindən bəhs edir. Müəllif təkcə bir kəndin necə müqavimət göstərməsindən söhbət açır. Bunlar rus dilində çap olunmurdu. Mən həmin əsərləri Fransız dilində tapırdım, öz pulumla tərcümə etdirirdim.  ...Vaxtilə fəlsəfi fikrin yoxluğu ilə bağlı Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunu tənqid eləmişdim. İnstitutun direktoru da Aslan Aslanov idi. “Turan” jurnalında yazdım ki, bu institut fəlsəfədən başqa nə ilə desəniz, məşğuldur. Aslan Aslanovla İsmayıl Şıxlının hüzr yerində görüşdük. Fəlsəfə tarixi ilə bağlı çox maraqlı söhbət elədik. Duranda dedi ki, Əlisa, sən o vaxt çox düz yazmışdın. ... Allah insana, fəlsəfəyə maraq verir. Nitşe deyir kütlə haradan su içirsə, sən oradan qaç. Mən Rusiyaya gedəndə gördüm ki, küçələrdə fontanlar var. Onda belə fontanlar Bakıda yox idi, amma Moskvada çox idi. İnsanlar həmin fontanlardan su  içirdi, mən içmirdim, xoşum gəlmirdi. Sonra anladım ki, kütlə nəyə can atırsa, sən ondan qaçmalısan. Nitşenin əsərlərinin 21-ci cildi fəlsəfəyə həsr olunub. Onun çox qiymətli, dəyərli şeirləri var. Həyatımın çətin anlarında, nə zaman ki, hər kəs mənə qarşı idi, kimə üz tuturdum, diktofonu işə salıb məni danışdırırdı. Nitşedə oxudum ki, sən kütləyə qarış, onların içində bərk və sürüşkən olacaqsan. Sonra öz-özümə düşündüm ki, mən bunlardan qorxmalı deyiləm. Onların məclislərinə getməyə başladım. Baxırdım ki, məni ilişdirmək istəyirlər, danışırlar. Təşkilatçılardan biri rayon partiya komitəsində işləyirdi, alçağın biri idi, qayıtdı ki, əşi, sən də bir kəlmə danış görək, nə fikirləşirsən. Nitşenin  fəlsəfəsi ilə məğlub etdim hamısını. ...Fəlsəfə tarixdə öz zirvəsini tapıb, bundan sonra fəlsəfədə kəşf etməli bir şey yoxdur. Obyekt həyat və insandır. Aristotel, Şopenauer, Kant, Nitşe buna aid nə varsa, deyiblər. Həyat, materiya və ruh deyilir ki, mən ona inanmıram. Düzdür, Platon onu sübut etməyə çalışır, amma Aristotel onu darmadağın edir. Ruzvelt Fransaya gələndə prezidentlə görüşməmiş gedirdi Ligusto Veronun qapısını döyürdü, 5 saat söhbət edirdi. ...1896-cı ildə nəşr olunan “Sosializmin psixologiyası” kitabını 3 manata əldə etmişdim. O kitaba 100 manat verməyə hazır idim. Avropa bunu oxudu və o qitənin əhalisi sosializmə getmədi. 23 yaşımda yazdığım “Qızılbaşlar” romanı çap olunmadı. Sonra Mirzə Şəfi Vazehin həyatı haqqında “Gəncəli müdrik” romanını yazdım. Sonra bir sıra dissident povestləri yazdım. “Gərəksiz”, “Əsarət bayramı”. Məsələn, Vəli Axundov 1978-ci ildə Azərbaycanda Azərbaycanın Rusiya tərkibinə daxil olmasının 150 illiyini bayram elədi. Guya Azərbaycan ərizə vermişdi ki, Rusiya gəlsin, onu əsarətə salsın. Mən də povestin adını qoydum “Əsarət bayramı”. Yəqin Allah mənim fəryadımı eşitdi, Sovet imperiyasını yıxdı. Daha sonra “Mələklər və iblislər”, “Sarsılmaz”, “Vətənpərvər”, “Sasanilərin sonu” əsərlərini yazdım. ...Sasanilərin son dövrlərində nə baş verib? Xosrov Pərvizə pərəstiş ediblər. Mən öz əsərimdə onun necə yaramaz məxluq olduğunu qeyd etmişəm. Anası ilə evlənib, qızları ilə yaşayıb. İmperiyanın necə dağılmasından yazmışam. Mənim qəhrəmanım Ərdəbildə doğulan bir türkdür. “Zəlzələ bir süxurdan, atdı daşı-kəsəyi, Bizə çıxdı bu zaman, böyük bir at cəmdəyi”. Bu atın içindən bir üzük çıxır. Mənim qəhrəmanım bu üzüyü tapır. Bu, qeyri-adi üzükdür və barmağına uyğundur. Sonra gedir görür adamlar elə bununla toqquşurlar. Deyir, “Allahu-əkbər, nə olub görəsən? Görür adamlar təəccüblə baxırlar. Haçandan-haçana başa düşür ki, bu, gözə görünmür. Çıxardır üzüyü, gözə görünür. Mənim qəhrəmanım da Sasani imperiyasının paytaxtına gedib Xosrovların başlarına oyunlar, müsibətlər açır. Sonra ərəblər gəlir, vuruşurlar. Ərəblər qalib gəlir. ...Çoxu bizdə hələ də Rüstəm-Zala pərəstiş edir. Firdovsi onu çox şişirdib. Rüstəm-Zal adi bir sərkərdə olub və dünyada sərkərdələr arasında ondan qorxaq, aciz adam olmayıb. Onu bir cavan ərəb öldürüb. Firdovsi dünyada millətçiliyin, şovinizmin banisidir. Ona görə də həm obrazları, həm də öz imperiyasını şişirdib.  ...“Gərəksiz” povestim var, orada Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda kiçik elmi işçi işləyən bir oğlandan bəhs etmişəm. O, oxuyub, çoxundan savadlıdır. Amma heç kim onu saymır. Çünki heç yanda adamı, qohumu, yerlisi yoxdur. Bunun müdafiəsini də uzadırlar, süründürürlər, əhəmiyyət vermirlər, amma bu yaşayır, biliyini artırır. Yəni sovet sisteminə əsl elmli, həqiqəti aşkar etməyə çağıran, böyük ziyalılar lazım deyildi. Onlara ancaq mühitə uyğunlaşan, onlara qulluq edən adamlar lazım idi. Ona görə də mənim qəhrəmanım özümə bənzəyirdi. Hamı görürdü mən necəyəm. Məndən söz almaq üçün raykomda işləyən biri filankəsin şəklini göstərib deyirdi ki, əşi, bunlar da ölüb getmədi, sənin kimi zəka sahibi bu vəziyyətdə qalıb. Vəziyyətim, doğrudan ağır idi. İş yox, güc yox, necə yaşayırdım, Allah bilir. Haçansa balaca bir kitab çıxırdı, onun pulu ilə, ora-bura yazı yazmaqla birtəhər dolanırdım. Nə qonorar verirdilər ki?! Hər halda, görürsən, özümü saxladım, istədiklərimi yazdım. Mən KQB-yə, Sovet imperiyasına, Kommunist Partiyasına qalib gəldim. Hamısına qalib gəldim, hamı getdi, mən qaldım, istədiklərimi yazdım, hamısını da çap elətdirdim. Mənim oxucum, mənim xalqım 100 nəfərdir, hər yanda demişəm. O yüz nəfər mənim o yüz nüsxə külliyyatımı alır və mən də onun hesabına yaşayıram, 150 manat da pensiya alıram. Birtəhər dolanıram... ...Həm yazdıqlarım, həm dissident ruhum, həm də həqiqətpərəstliyim həmişə incidilməyimə səbəb olub. Sovet dövrünün də, müəyyən mənada, müsbət cəhətləri var idi. Nə idi müsbət cəhətləri?  Məsələn “Qızılbaşlar” romanı dalbadal 30-40 min tirajla çıxırdı, qalmırdı, altdan satırdılar. “Gəncəli müdrik” romanı da yaxşı qarşılandı. İnsanlar həqiqəti axtarırdılar. Bu cəhəti üstün idi. Düzdür, həqiqəti yazmaq çox çətin idi, amma, mən onu müəyyən don altında maskalayırdım. Məsələn, “Filosof” adlı bir hekayəm vardı, Sovet dövründə çıxdı. Bu filosof da mənim o Sasanilərlə bağlı romanımda verdiyim kimi, bir gün ayılıb görür ki, gözəgörünməz olub. Yəni gözə görünmədən yaşayır. Mən də, elə bilin ki, yox idim. 2-3 ildən bir balaca kitabça çıxırdı, hekayələr kitabı, şeirlər kitabı, amma özümü qoruyurdum, həm fiziki, həm maddi, həm də ki ruhi mənada. ...Mənə o güc verirdi ki, mən haqlıyam. Bilirdim ki, mənim vaxtım gələcək, mənim Günəşim doğacaq, mənim səhərim açılacaq. Və 1991-ci ildə ki, Sovetlər dağıldı, mənim üçün ilk illər çox ağır keçdi. O dərəcədə ağır keçdi ki, heç evdə, az qala, yemək tapa bilmirdik. Təsəvvür edin, Novruz bayramı günündə biz bayram eləyə bilmədik, çünki imkan yox idi. Sonra bu mətbuat azadlığı gəldi,  “Turan” jurnalını çap elədim, ondan sonra “Dünya filosofları” kitabım hazır oldu. Yazıçılar Birliyi bir otaq vermişdi mənə, onu satdım, 3 minə, min dollar da borc aldım, o kitabı böyük tirajla çap etdirdim. 1994-cü ildə o min nüsxə ilə çıxdı, yaxşı da satıldı. Ondan sonra bizim firavan həyatımız başlandı. ...Məni nə yaşadır? Azərbaycanda sevdiyim 3 dahi var, Ü. Hacıbəyov - o mənim Allahımdır, Mirzə Fətəli Axundov və bir romançı kimi Qurban Səid. Əlbəttə, Sabir, Mirzə Cəlil və başqaları da öz yerində. Bütün dünya filosoflarının hamısının həyat və yaradıcılığında nə varsa, hamısına bələdəm. Amma onların içində Aristotel, Platon kimi zirvələr var. Onun 4 cildliyi, bunun da bütün əsərləri metafizikadır. Metafizika belədir ki, onu başa düşmək olmur. Heç cür mümkün olmur. O qədər qəlizdir ki, nə qədər oxuyursan, mümkün deyil. Makedoniyalı İsgəndərə Aristotel 4 il dərs deyib. Atası II Filip Aristoteli çağırıb deyir ki, oğluma dərs de. Əvəzində nə istəyirsən məndən, pul? Deyib yox, pulum var, şagirdlərim yaxşı pul verirlər, xaraba qoyduğun Stagira şəhərini bərpa elətdir, bu, mənim haqqım olsun. O da Aristotelin doğulduğu həmin Stagira şəhərini təzədən tikdirir. Bu, 4 il İsgəndərə dərs deyir. Aristotel ona qədər kitab yazmayıb, hamısı beynində imiş. İsgəndər Hindistanda, İranda olanda eşidir ki, Aristotel artıq yazır, yəni buna nəşr etdirmək deyirlər, bir nüsxə əli ilə yazır, sonra köçürürlər, ona deyirlər nəşr etdirdi. İsgəndər eşidir ki, Aristotel ona dediklərini kitab kimi nəşr etdirir.  İskəndər  çaparla məktub göndərir ki, ay ustad, sən niyə belə etdin? Axı biz danışmışdıq ki, bu həqiqətləri bizdən başqa heç kim bilməyəcək. Bu, kütlə üçün deyil. Aristotel cavab yazır ki, düzdür, mən bunları artıq yazdım, nüsxələri köçürürlər, amma qorxma, elə şəkildə yazmışam ki, onu heç kim başa düşməyəcək. Doğrudan da, onun “Metafizika”sını oxuyursan, başa düşülməsi mümkün deyil. İndi mən qabağıma qoymuşam. Abzas-abzas neçə dəfə oxuyuram. Məsələn, bir abzasda Aristotelin belə bir fikri var. Deyir ki, əgər kainat üzərində ali bilik, yəni Allahı nəzərdə tutur, elə bir şey varsa, belə bir məxluq, o, yəqin ki, mürgü vurur, yatır. O qədər mənə ləzzət verdi ki, Allah uzanıb yatıb, milyon illər yatır, hərdən oyanır baxır, sonra yenə yatır. Doğrudan da, nə edəcək? Qurduğu kainat işləyir. Belə-belə fikirlər var. Bunlardır məni yaşadan. Sonra da ki, Nitşe, Kafka. ...Bədii ədəbiyyat sahəsində Kafkanı oxuyandan sonra bildim ki, ədəbiyyat necə olmalıdır. Nəinki Azərbaycan, Sovet ədəbiyyatı ədəbiyyat deyil, ümumiyyətlə, mən belə düşünürəm ki, heç kim Azərbaycanda bilmir hələ, bədii ədəbiyyat nədir. Məsələn, bunlar necə təsvir edirlər, tutalım Həsən ağa evdən çıxdı, qapıya çatanda yadına düşdü ki, vay açarı qalıb. “Arvad, açarı gətir”. Arvad açarı gətirdi, saata baxdı, gördü nə qədər qalıb, bu zaman yadına düşdü ki, bu gün dostları ilə hara gedəcək, sürücünü çağırdı... Belə, bu cür təsvir edirlər. Bizim ədəbiyyat belədir. Mən indiki dövrü, müasir yazıçılarımızı nəzərdə tuturam. Amma Kafka deyir ki, ədəbiyyat bu deyil. Məsələn, biz indi oturmuşuq üz-üzə danışırıq. Siz, yəqin, ürəyinizdə fikirləşirsiniz ki, buna bax, qoca kişidir, gör gəlib nələr danışır. Yəni ədəbiyyat insanın daxilində gedən prosesləri göstərməlidir. O da Kafkadan sonra yarandı. Hələ də bizim yazıçılar onu yazıçı saymırlar. Kafka min dəfələrlə çap olunub, hər yana yayılıb, dahidir. Uzun illər ona dəli kimi baxırdılar. Necə ki, bütün Rusiya Kafkaya xəstə, dəli kimi baxırdı. İndi, yəqin ki, hamı o fikirdən vaz keçib. ...Mənim bu cür qalmağımın sirri hamının bildiyi şeylərdir, amma ona əməl eləmirlər. O sirlərdən biri budur ki, çalış, təmiz su iç, təmiz çörək, xörək ye. Ümumiyyətlə, o mağazalardan alıb nə isə yeməyi mümkün olduqca, azaldıb yox eləmək lazımdır. Heç olmasa, o daşdan və ya su təmizləyəndən keçən su içilməlidir. Həmişə, gecə-gündüz nəfəslik açıq olsun. Axşam saat 9 oldu, başını qoy yat. Necə ki, mən 40-50 ildir belə edirəm. 9 oldu, yatıram, saat 6-da dururam. Gecə, ya səhərə yaxın oyanıram, 4 saat yatıram, sonra dururam, nə istədim, yazıram. Vaxtlı-vaxtında tərləmək lazımdır. Hətta keçmişdə bir-birlərindən soruşurmuşlar ki, nə var, nə yox, necəsən, yaxşı tərləyirsənmi? O da deyirmiş ki, hə, çox sağ ol, hər gün. Yəni o tərlə bütün bədəndə artıq olan şeylər,  qidalar çıxır. Mümkün olduqca, təbiətlə təmasda ol. Necə ki, mən hər gün 2 dəfə ağaclarıma, üzümlərimə su verirəm. Düzdür, gün yandırır, yazığım gəlir, saralır, amma pöhrə də verir. ...Təbiətlə, ağaclarla əlaqədar bir fantastik hekayə də yazmışam: “Gilas ağacı”. Qəhrəmanım Avropada böyük milyarderdir. Bunun geniş, gözəl sahəsi var. Bir dənə gilas ağacı əkib, qulluq edib, böyüdüb. Canından çox istəyir bunu. Milyarder sonra qəfildən xəstələnir, vaxtında həkimə getmir, əhəmiyyət vermir. O “Apple” şirkətində Stiv öldü ha, qırx neçə yaşında, 46 milyard pulu vardı, pul ona kömək edə bilmədi. Özü öləndə dedi mənə dedilər ki, ciyərini kəsək ataq, ciyərimdə xəstəlik əmələ gəlmişdi, mən razı olmadım. Dedilər, dərmanla müalicə edək. 46 milyard ona kömək edə bilmədi, öldü. Mənim qəhrəmanım da belə xəstələnir, gecikir, gündən-günə saralır-solur. Artıq ölüm labüddür, həkimlər buna iki-üç ay vaxt qoyublar. Xəstə qəhrəmanım hər gün gəlir, bu ağacı qucaqlayır, öpür, ağlayır. Bu ağac o dəqiqə bilir ki, mənim sahibim, sevimli adamım ağır xəstədir. Hər görüşəndə ağac bunun bütün xəstəliyini özünə çəkir. Və bu bir də ayılır görür ki,  ölmədi. Yoxlayırlar, deyirlər səndə heç nə yoxdur Soruşurlar ki, bu nə cür oldu? Deyir, bilmirəm. Ağac xəstəliyi özünə çəkir, quruyub gedir.
0
31